Kaszubska tożsamość morskiej metropolii

Od kaszubskiej osady rybackiej do morskiego giganta

Zanim Gdynia stała się modernistyczną „stolicą z morza i marzeń”, przez ponad sześć stuleci była skromną kaszubską wsią rybacką. Pierwsza pisemna wzmianka o miejscowości pod nazwą Gdina pochodzi z dokumentu biskupa kujawskiego Michała z 1253 roku, w którym wyznaczono granice oksywskiej parafii. Ziemie te, zamieszkiwane przez rdzennych Słowian pomorskich (Kaszubów), przez wieki rozwijały się pod panowaniem rodzimej dynastii Sobiesławiców, a później w granicach Królestwa Polskiego.

Przez pokolenia rytm życia tutejszych mieszkańców wyznaczało morze. Rybacy zrzeszeni w tradycyjnych kaszubskich maszoperiach (spółkach rybackich) wspólnie wypływali na wody Zatoki Puckiej i Gdańskiej, dzieląc się łupem i troszcząc o rodziny poległych na morzu. Znane do dziś rody gdyńskie – m.in. Skwierczowie, Radtkowie, Kurrowie, Grubbowie czy Schroederowie – to bezpośredni potomkowie dawnych gospodarzy tej ziemi, którzy przekazywali z pokolenia na pokolenie rodzimą mowę, wiarę i obyczaje.

Kaszubi a narodziny nowoczesnego portu i miasta

Po Zaślubinach Polski z Morzem w lutym 1920 roku odrodzona Rzeczpospolita potrzebowała własnego okna na świat. Inżynier Tadeusz Wenda, delegowany do znalezienia najlepszego miejsca pod budowę portu, wybrał nizinę między Oksywiem a Kamienną Górą. Gdyński cud gospodarczy nie byłby jednak możliwy bez zaangażowania i otwartości lokalnych Kaszubów.

Pierwszy polski wójt i sołtys Gdyni, Kaszuba Jan Radtke, aktywnie wspierał budowę nowej infrastruktury, goszcząc u siebie inżynierów i przedstawicieli rządu z inż. Eugeniuszem Kwiatkowskim na czele. Tutejsi rybacy dzielili się swoją bezcenną wiedzą o prądach morskich i płyciznach, a setki kaszubskich robotników z okolicznych wiosek budowało baseny portowe i pierwsze modernistyczne kamienice. W domku na Oksywiu tworzył wówczas Stefan Żeromski, czerpiąc z rozmów z Kaszubami inspiracje do swego dzieła Wiatr od morza.

Antoni Abraham i bohaterowie walki o tożsamość

Symbolem niezłomności i walki o polskość oraz kaszubszczyznę Pomorza stał się Antoni Abraham (1869–1923), zwany przez lud „Królem Kaszubów”. Jako wędrowny trybun ludowy, pisarz i mówca przemierzał kaszubskie wsie, budząc świadomość narodową i opierając się pruskiej germanizacji. W 1919 roku wraz z Tomaszem Rogalą wyruszył na konferencję pokojową do Wersalu, domagając się przyłączenia Kaszub i Pomorza do odrodzonej Polski.

Ostatnie lata życia Abraham spędził w Gdyni, mieszkając w parterowym domku przy dzisiejszej ulicy Starowiejskiej. Po śmierci spoczął na oksywskim cmentarzu – najstarszej nekropolii miasta. Pamięć o nim jest w Gdyni wiecznie żywa: jego okazały pomnik dominuje nad Placem Kaszubskim, przypominając każdemu pokoleniu o sile lokalnych korzeni.

Kaszubski szlak na mapie współczesnej Gdyni

Spacerując ulicami Gdyni, na każdym kroku odnajdujemy ślady jej pierwotnego, pomorskiego dziedzictwa:

Język kaszubski i dwujęzyczne tablice „Gdynia / Gdiniô”

Kaszubszczyzna jest jedynym w Polsce ustawowo uznanym językiem regionalnym (zgodnie z ustawą z 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych). Charakteryzuje się unikalnym alfabetem liczącym 34 litery, bogatą literaturą oraz zachowaniem archaicznych cech zachodniosłowiańskich, które zanikły w polszczyźnie ogólnej.

Wielkim kamieniem milowym w umacnianiu tożsamości miasta była historyczna uchwała Rady Miasta Gdyni z 26 sierpnia 2026 roku. Radni jednogłośnie (25 głosów „za”) przyjęli wniosek o wprowadzenie oficjalnych dwujęzycznych tablic drogowych z kaszubską nazwą Gdiniô na wszystkich 10 głównych trasach wjazdowych do miasta. Decyzję tę poprzedziły szerokie konsultacje społeczne, w których ponad 70% mieszkańców opowiedziało się za poszanowaniem tradycji i kaszubskich korzeni Gdyni.

Kultura, barwy, haft i obyczaj tabaki

Kaszubska tożsamość to nie tylko historia, lecz barwna codzienność i żywa kultura: od czarno-żółtej flagi i herbu z Czarnym Gryfem, przez tradycyjny 7-barwny haft kaszubski i melodie grane na burczybasie, aż po słynne Kaszubskie Nuty śpiewane na miejskich festynach.

Niezwykle ważnym elementem kultury spotkań jest tradycja częstowania tabaką z rogowej tabakiery. Towarzyszy jej uświęcone hasło: „Chcemë le so zażëc!” (Zażyjmy sobie!), będące wyrazem braterstwa, gościnności i szacunku.